PCOS ve İnsülin Direnci: Metabolik Sağlık

İnsülin direnci, polikistik over sendromunda (PCOS) sık görülür ve her kiloda ortaya çıkabilir [1, 2]. Yükselen insülin düzeyleri hormon dengesini ve regl düzenini etkileyebilir. Uzun vadede tip 2 diyabet riskinin de yüksek olması, metabolik sağlığın PCOS takibinde önemli bir yer tutmasının nedenidir [2].

İnsülin direnci nedir?

İnsülin, pankreasın ürettiği ve kandaki şekerin hücrelere girmesine yardımcı olan bir hormondur. Yemekten sonra kan şekeri yükseldiğinde pankreas insülin salgılar; şekerin kaslar, karaciğer ve diğer dokular tarafından kullanılmasını ya da depolanmasını sağlar.

İnsülin direncinde hücreler insüline daha az yanıt verir. Pankreas bunu dengelemek için daha fazla insülin üretir. Böylece kan şekeri bir süre normal kalabilir, ancak kandaki insülin düzeyi yüksek seyreder.

PCOS belirtilerini nasıl etkiler?

İnsülin direnci yalnızca fazla kilosu olan kadınlarda görülmez; normal kilolu kadınlarda da bulunabilir [1]. Kanda insülinin yüksek olması, PCOS belirtilerini iki temel yoldan etkileyebilir:

• Androjen üretimini artırabilir. Yumurtalıklar daha fazla androjen üretebilir. Genellikle “erkeklik hormonları” olarak bilinen androjenler, kadınlarda da doğal olarak bulunur. Fazlalıkları sivilce, istenmeyen tüylenme ve saç incelmesini artırabilir.
• Yumurtlamayı bozabilir. Bu durum regl döngüsünün uzamasına ve regllerin düzensizleşmesine katkıda bulunabilir.

Bu nedenle insülin direncinin yönetimi, uzun vadeli sağlık riskleri kadar mevcut PCOS belirtileri açısından da önemlidir.

Diyabet ve gebelik şekeri riski

Bir meta-analizde, PCOS'lu kadınlarda bozulmuş glukoz toleransı ve tip 2 diyabet riskinin yaklaşık 2–4 kat daha yüksek olduğu bildirildi. Risk, vücut kitle indeksinden (VKİ) bağımsız olarak da yüksek bulundu [2]. Bozulmuş glukoz toleransı, şeker alımından sonra kan şekerinin normal düzeylere dönmesinin zorlaşması anlamına gelir.

Bu bulgular, kan şekeri takibinin her kiloda önemli olduğunu gösterir. Normal kiloda olmak, insülin direncini ya da artmış diyabet riskini dışlamaz [1, 2].

PCOS'ta gebelik şekeri (gestasyonel diyabet) riski de daha yüksektir [1]. Gebelik planlıyorsan kan şekeri değerlendirmesini ve metabolik sağlığını önceden doktorunla konuşman önemlidir.

Hangi kontroller, ne zaman yapılır?

İnsülin direnci çoğu zaman belirgin bir belirti vermez. Metabolik sağlık takibinde kan şekeri, kan yağları ve tansiyon değerlendirilir. Kan şekeri testleri, insülin direncini doğrudan ölçmekle aynı şey değildir.

2023 Uluslararası PCOS Kılavuzu şu kontrolleri önerir [1]:

OGTT için genellikle sabah aç karnına kan alınır. Ardından şekerli bir sıvı içilir ve iki saat sonra yeniden kan alınır. Kılavuz, PCOS'ta kilodan bağımsız olarak kan şekeri durumunu en doğru değerlendiren testin OGTT olduğunu belirtir [1].

İnsülin duyarlılığını neler destekler?

İnsülin direnci PCOS'un biyolojisinin bir parçasıdır; tamamen ortadan kalkacağı garanti edilemez. Bununla birlikte hareket, beslenme ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle hücrelerin insüline yanıtı, yani insülin duyarlılığı iyileştirilebilir [1, 3].

Düzenli hareket

Kaslar çalışırken kandaki şekeri daha kolay kullanır. Düzenli egzersiz de insülin duyarlılığını artırır [1]. PCOS kılavuzu ve Dünya Sağlık Örgütü yetişkinler için şu hedefleri önerir [1, 4]:

• Haftada en az 150 dakika orta şiddette hareket —örneğin tempolu yürüyüş— veya 75 dakika yüksek şiddette egzersiz ya da bu ikisinin eşdeğer bir birleşimi.
• Haftada iki gün, tercihen art arda olmayan günlerde kas güçlendirici egzersiz.
• Uzun süre oturmayı azaltmak ve oturma aralarına kısa yürüyüşler eklemek.

Bu sürelere bir anda ulaşmak gerekmez. Günde 10 dakikalık yürüyüşlerle başlayıp süreyi zamanla artırabilirsin.

Sürdürülebilir beslenme

PCOS için diğerlerinden üstün olduğu kanıtlanmış tek bir diyet yoktur [1]. Beslenme düzeninin ihtiyaçlarına uygun ve sürdürülebilir olması önemlidir. Lif, protein ve sağlıklı yağ içeren öğünler kan şekeri dalgalanmalarını azaltmaya yardımcı olabilir.

Şekeri tamamen bırakmak zorunda değilsin. Katı yasaklar yerine dengeli öğünlere odaklanmak daha sürdürülebilir olabilir. Bir diyetisyenle birlikte sana uyan ve keyif alabileceğin bir beslenme düzeni oluşturabilirsin [1].

Yaşam tarzı ve kilo

Bir Cochrane derlemesi, yaşam tarzı değişikliklerinin PCOS'lu kadınlarda insülin direncini ve androjenlerle ilişkili bulguları iyileştirebildiğini gösterdi. Ancak bu sonuçları destekleyen kanıtların kalitesi düşüktür [3].

Fazla kilosu olan kadınlarda vücut ağırlığının %5–10'u kadar kilo kaybı bazı yararlar sağlayabilir [1]. Bu, herkes için uygun bir hedef değildir. PCOS her kiloda görülür; kilo nedeniyle damgalanma ise hem yaygındır hem de sağlığa zarar verebilir [1]. Tartılmak istemiyorsan bunu sağlık ekibine söyleyebilirsin.

Uyku ve stres

Kötü uyku ve sürekli stres, insülin duyarlılığını olumsuz etkileyebilir. Düzenli uyku saatleri ve sana uygun rahatlama yöntemleri genel sağlığını destekler.

İlaçlar ve takviyeler

İlaç ya da takviye seçimi, metabolik ihtiyaçlarına ve gebelik planına göre doktorunla birlikte değerlendirilmelidir.

Metformin

Kılavuz, metformini özellikle PCOS'un metabolik özelliklerinin yönetimi için önerir [1]. Doğrudan karşılaştırmalarda bel-kalça oranı ve tüylenme açısından inositolden daha etkili olabilmektedir [6]. Yumurtlamayı da destekleyebilir; ancak mide-bağırsak yan etkileri sık görülür [5].

İnositol

Kılavuz, inositolün düşünülebilecek bir seçenek olduğunu belirtir; ancak etkinliğine ilişkin kanıtlar sınırlıdır ve kesin değildir [1, 6]. Metforminle karşılaştırıldığında bel-kalça oranı ve tüylenme üzerindeki etkisi daha az olabilir. Buna karşılık mide-bağırsak yan etkileri daha azdır [6]. Kullanmaya başlamadan önce doktorunla konuş.

Kilo yönetiminde kullanılan ilaçlar

Liraglutid, semaglutid ve orlistat gibi ilaçlar, kilo yönetimi için ilaç tedavisine uygun yetişkinlerde yaşam tarzı değişiklikleriyle birlikte düşünülebilir. Gebelik planlanıyorsa kullanılmazlar [1]. Hangi seçeneğin uygun olduğu doktor değerlendirmesiyle belirlenir.

Günlük yaşam için somut adımlar

1. Kan şekeri kontrolünü konuş. Daha önce OGTT yapılmadıysa doktoruna bu testin gerekliliğini ve ne sıklıkla tekrarlanacağını sor.
2. Uygulanabilir bir hareket hedefi seç. Örneğin bu hafta üç gün 15 dakika yürü; alıştıkça süreyi artır.
3. Haftaya iki kuvvet günü ekle. Evde vücut ağırlığıyla yapılan basit egzersizler de kas güçlendirmeye katkı sağlar.
4. Oturma süreni böl. Her saat başı birkaç dakika kalkıp hareket et.
5. Öğünlerini dengele. Öğünlerine bir protein kaynağı ve sebze eklemeyi dene.
6. Takviye kullanmadan önce danış. Düşündüğün takviyeyi doktorun ya da diyetisyeninle değerlendir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için doktoruna danış.

Kaynaklar

1. Teede HJ ve ark. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of PCOS. Fertil Steril. 2023; 120(4): 767-793. PubMed
2. Kakoly NS ve ark. Ethnicity, obesity and the prevalence of impaired glucose tolerance and type 2 diabetes in PCOS: a systematic review and meta-regression. Hum Reprod Update. 2018; 24(4): 455-467. PubMed
3. Lim SS ve ark. Lifestyle changes in women with polycystic ovary syndrome. Cochrane Database Syst Rev. 2019; 3: CD007506. Cochrane
4. Dünya Sağlık Örgütü. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. 2020. WHO
5. Morley LC ve ark. Insulin-sensitising drugs (metformin, rosiglitazone, pioglitazone, D-chiro-inositol) for women with PCOS, oligo amenorrhoea and subfertility. Cochrane Database Syst Rev. 2017; 11: CD003053. Cochrane
6. Fitz V ve ark. Inositol for PCOS: a systematic review and meta-analysis to inform the 2023 update of the International Evidence-based PCOS Guidelines. J Clin Endocrinol Metab. 2024; 109(6): 1630-1655. PubMed