PCOS’ta sağlık kontrolleri: Hangi testler?

PCOS, adet düzeninin yanı sıra kan şekerini, kalp ve damar sağlığını, ruh halini de etkileyebilir. Özellikle kan şekeri, tansiyon ve kan yağlarındaki değişiklikler uzun süre belirti vermeyebilir. Düzenli kontroller, bu değişikliklerin erken fark edilmesini sağlar.

2023 Uluslararası PCOS Kılavuzu; tansiyonun yılda bir, kan şekerinin tanıda ve ardından risk durumuna göre 1–3 yılda bir, kolesterolün ise tanı anında kontrol edilmesini öneriyor. Ruh hali ve uyku değerlendirmesi de takibin bir parçası [1].

Kontroller neden önemli?

PCOS’lu kadınlarda bozulmuş glukoz toleransı, yani vücudun kan şekerini normal düzeye indirmekte zorlanması ve tip 2 diyabet riski, kilodan bağımsız olarak birkaç kat daha yüksek [2]. Bu nedenle kontroller yalnızca fazla kilosu olanlar için gerekli değil. PCOS her kiloda görülebilir ve kan şekeri değerlendirmesi herkes için önemlidir.

Rahim iç zarı (endometrium) kanseri riski de PCOS’ta yaklaşık 2–3 kat daha yüksek bulunmuş [3]. Bununla birlikte mutlak risk, yani hastalığın ortaya çıkma olasılığı, düşük kalıyor. Düzenli takipte hangi belirtilerin değerlendirme gerektirdiğini bilmek de önem taşıyor.

Hangi kontrol, ne sıklıkla?

2023 Uluslararası PCOS Kılavuzu’nun önerdiği başlıca kontroller şöyle [1]:

Bu aralıklar genel bir çerçeve sunar. Sana uygun kontrol sıklığını doktorun, sağlık geçmişini ve risk faktörlerini değerlendirerek belirler.

Kan şekeri için hangi test?

Kılavuz, PCOS’ta kan şekeri durumunu değerlendirmek için en doğru testin 75 g oral glukoz tolerans testi (OGTT) olduğunu belirtiyor. Bu öneri kilodan bağımsız olarak geçerli [1].

Açlık kan şekeri veya son 2–3 ayın ortalama kan şekeri hakkında bilgi veren HbA1c testi de kullanılabilir. Ancak bu testler bazı kan şekeri sorunlarını saptamayabilir. Açlık kan şekerinin normal çıkması, OGTT’ye gerek olmadığı anlamına gelmez. OGTT, vücudunun alınan şekere nasıl yanıt verdiğini daha ayrıntılı gösterir. Hangi testin uygun olduğuna doktorunla birlikte karar verebilirsin [1].

OGTT nasıl yapılır?

1. Test öncesinde aç kalman gerekir. Açlık süresini ve diğer hazırlıkları doktorun veya laboratuvar sana bildirir.
2. Sabah aç karnına ilk kan örneği alınır.
3. Ardından 75 g glukoz içeren şekerli bir içecek içersin.
4. Genellikle iki saat sonra yeniden kan alınır. Bekleme süresinde oturman istenir.

Test için zaman ayırman gerekir. Beklerken kullanmak üzere yanına kitap veya kulaklık alabilirsin.

Kalp ve damar sağlığı

Tansiyon yılda bir ölçülmeli; gebelik planlarken de kontrol edilmeli [1]. Ölçüm hızlı ve ağrısızdır; aile hekiminde veya ölçüm hizmeti veren eczanelerde yapılabilir.

Lipid profili, kandaki kolesterol ve trigliserit düzeylerini gösteren bir kan testidir. Trigliserit, bir tür kan yağıdır. Kılavuz, lipid profilinin tanı anında değerlendirilmesini, sonraki ölçümlerin ise kişinin risk durumuna göre planlanmasını öneriyor [1].

Kilo ve bel çevresi ölçümü de bu değerlendirmenin bir parçası olabilir. Kılavuz, kiloya yönelik damgalamanın yaygın ve zararlı olduğunu vurguluyor; tartılmadan önce senden izin istenmesini öneriyor [1]. Tartılmak istemiyorsan bunu söyleyebilirsin.

Ruh hali ve uyku

PCOS’lu kadınlarda orta ve ağır düzeyde depresyon belirtileri yaklaşık 3 kat, kaygı belirtileri yaklaşık 5 kat daha sık görülüyor [4]. Kılavuz bu nedenle tüm PCOS’lu kadınların depresyon ve kaygı açısından değerlendirilmesini öneriyor. Bu değerlendirmenin hangi aralıklarla tekrarlanmasının en uygun olduğu henüz bilinmiyor [1].

Kontrollerde şu konular da ele alınabilir [1]:

• Yemekle ilişki: Yeme bozuklukları her kiloda görülebilir. Rutin tarama önerilmiyor; ancak yemekle ilişkin seni zorluyorsa bunu doktorunla paylaşabilirsin.
• Beden algısı ve cinsel yaşam: PCOS bu alanları da etkileyebilir. Beden algın veya cinsel yaşamınla ilgili sorunları sağlık kontrolünde konuşabilirsin.
• Uyku: Obstrüktif uyku apnesi, uyku sırasında nefesin tekrar tekrar durmasıdır. PCOS’ta kilodan bağımsız olarak daha sık görülür. Bu nedenle horlama, dinlenmeden uyanma ve gündüz uykululuğu sorgulanmalıdır.

Rahim iç zarı ve kanamalar

PCOS’ta rahim iç zarı kanseri için rutin tarama önerilmiyor [1]. Ancak adet düzenindeki ve kanamalardaki değişikliklerin değerlendirilmesi gerekiyor.

Uzun süre adet görmemek, rahim iç zarının düzenli olarak dökülmediği anlamına gelebilir. Kılavuz, 90 günden uzun süren bir döngüyü düzensiz kabul ediyor [1].

Şu durumlarda doktoruna danış:

• Üç aydan uzun süredir adet görmüyorsan.
• Adetler arasında veya beklenmedik zamanlarda kanaman oluyorsa.
• Kanamalarının miktarı ya da süresi belirgin şekilde değiştiyse.

Gebelik öncesi ve gebelikte

PCOS’ta gebelik diyabeti, gebelikte yüksek tansiyon ve erken doğum riski daha yüksek [1]. Bu nedenle kılavuz, gebelik öncesinde OGTT yapılmasını öneriyor.

Gebelik öncesinde OGTT yapılmadıysa test ilk gebelik kontrolünde ve gebeliğin 24–28. haftalarında yapılmalı [1]. Tansiyonun da gebelik öncesinde kontrol edilmesi öneriliyor [1].

Kontrolleri nasıl takip edebilirsin?

Tansiyon ölçümü ve kan testleri çoğu zaman aile hekimi tarafından planlanabilir. Kadın hastalıkları ve doğum uzmanı veya endokrinoloji uzmanı da takibinde yer alabilir. Sonuçların bir arada tutulması, farklı hekimlerin önceki değerlendirmeleri görmesini kolaylaştırır.

Takibi düzenlemek için:

1. Ölçüm tarihlerini kaydet. Son tansiyon, kan şekeri ve kolesterol kontrollerinin ne zaman yapıldığını not et.
2. Sonuçlarını sakla. Sonuçların kopyalarını bir klasörde veya telefonunda tut. Tek tek değerlerin yanı sıra zaman içindeki değişimler de değerlendirmede önemlidir.
3. Randevuya notlarla git. Döngü düzenin, uykun, ruh halin ve sormak istediğin soruları önceden yaz.
4. Bir sonraki kontrolü takvimine ekle. Doktorunla belirlediğiniz tarihe hatırlatıcı kur.
5. Sonuçların anlamını sor. “Bu sonuç benim için ne anlama geliyor?” ve “Bir sonraki kontrol ne zaman?” soruları, takip planını netleştirmene yardımcı olur.

Kontrollerde bir sorun saptanması, o sorunun test nedeniyle ortaya çıktığı anlamına gelmez. Erken fark edilen değişikliklerin yönetimi çoğu zaman daha kolaydır.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Sana uygun kontrol planını doktorunla belirle.

Kaynaklar

1. Teede HJ ve ark. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of PCOS. Fertil Steril. 2023; 120(4): 767-793. PubMed
2. Kakoly NS ve ark. Ethnicity, obesity and the prevalence of impaired glucose tolerance and type 2 diabetes in PCOS: a systematic review and meta-regression. Hum Reprod Update. 2018; 24(4): 455-467. PubMed
3. Barry JA, Azizia MM, Hardiman PJ. Risk of endometrial, ovarian and breast cancer in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod Update. 2014; 20(5): 748-758. PubMed
4. Cooney LG ve ark. High prevalence of moderate and severe depressive and anxiety symptoms in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod. 2017; 32(5): 1075-1091. PubMed